ช่วยกันยกระดับเศรษฐกิจไทยเพื่อโตอย่างทั่วถึงและยั่งยืน

บทความโดย ดร.เสาวณี จันทะพงษ์และพัชรพร ลีพิพัฒน์ไพบูลย (ที่มา: ธนาคารแห่งประเทศไทย)

1 22 November 2016 บทวิเคราะห์ทางเศรษฐกิจ ช่วยกันยกระดับเศรษฐกิจไทยเพื่อโตอย่างทั่วถึงและยั่งยืน โดย ดร.เสาวณี จันทะพงษ์และพัชรพร ลีพิพัฒน์ไพบูลย์ นฉบับที่แล้ว ได้พูดถึงประเด็นท ำอย่ำงไรให้ กำรบริโภคของครัวเรือนไทยเพียงพอและยั่งยืน แต่ กำรจะกล่ำวถึงเรื่องกำรบริโภคโดยไม่กล่ำวถึงรำยได้ ก็คงจะเห็นภำพของเศรษฐกิจไม่ครบ ฉบับนี้เราจะ มาดูศักยภาพของเศรษฐกิจไทยผ่านมิติด้านรายได้ กันบ้าง ซึ่งโดยทั่วไปเรำมักจะวัดคุณภำพของ เศรษฐกิจอย่ำงง่ำยๆ โดยดูจำกรำยได้ประชำชำติ จำกตัวเลขผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ หรือ GDP ซึ่งสำมำรถหำได้ทั้งด้านรายจ่ายคือ ผลรวมของ ค่ำใช้จ่ำยสินค้ำและบริกำรขั้นสุดท้ำยเพื่อกำรอุปโภค บริโภคและเพื่อกำรลงทุน และจำกด้านผลผลิตคือ ผลรวมของมูลค่ำเพิ่มของกำรผลิตในระบบทั้งภำค เกษตร อุตสำหกรรม และบริกำร และจำกด้านรายได้ รวมที่เจ้ำของปัจจัยกำรผลิตได้รับที่เรำก ำลังจะพูดถึง นี้ จะเป็นกำรมองผ่ำนปัจจัยกำรผลิตซึ่งเป็นแก่นแท้ ของการเติบโตสร้างผลผลิต และยังสะท้อนกลุ่มคน ที่ได้รับประโยชน์จากการเติบโตของเศรษฐกิจ รวมทั้งเห็นการกระจายตัวของรายได้ทั้งผลตอบแทน แรงงำนคือ ค่ำจ้ำง และผลตอบแทนของทุนคือ ค่ำ เช่ำ ดอกเบี้ยสุทธิ ก ำไรของบริษัท ศักยภาพเศรษฐกิจไทยอยู่ที่ไหน? ในช่วง 4 ทศวรรษปีที่ผ่ำนมำ เศรษฐกิจไทย สำมำรถโตได้ต่อเนื่อง มำกน้อยตำมสภำพแวดล้อม ตำมเศรษฐกิจโลก ฟันฝ่ำก้ำวผ่ำนวิกฤตรุนแรงหลำย ครั้งทั้งวิกกฤตกำรเงินต้มย ำกุ้ง ซับไพร์ม รวมทั้ง สถำนกำรณ์ในประเทศทั้งกำรเมืองและอุทกภัยใหญ่ มองจากด้านรายได้ เศรษฐกิจไทยมีจุดแข็งหลาย ด้าน คือ หนึ่ง มีการใช้ปัจจัยการผลิตทุนและ แรงงานในการผลิตสินค้าและบริการในระดับที่ ค่อนข้างสมดุล โดยมีผลตอบแทนจำกปัจจัยกำรใช้ ทุนและแรงงำนอย่ำงละประมำณครึ่ง (ดูกรำฟ) สอง มีภาคเอกชนที่แข็งแกร่งร่วมเป็นกลไก ประสานการขับเคลื่อนเศรษฐกิจ มีผลประกอบกำร ใ ที่มา: รายได้ประชาชาติของประเทศไทย ปี 1990-2014, สภาพัฒน์ และค านวณโดยผู้เขียน รายได้จากต่างประเทศ ค่าเสื่อมราคาของทุน (Depreciation) ภาษี ก าไรบริษัท และ รายได้จากสินทรัพย์ รายได้ของแรงงานอาชีพอิสระ รายได้เกษตรกร รายได้ลูกจ้างภาคเกษตร รายได้ลูกจ้างภาคบริการ 2,000 4,000 6,000 8,000 10,000 12,000 14,000 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012r 2014p พันล้านบาท รายได้ลูกจ้างภาคการผลิตอุตสาหกรรม 0 ผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ จ าแนกตามวิธีทางรายได้ ปี 1990-2014 2 22 November 2016 บทวิเคราะห์ทางเศรษฐกิจ โตได้ต่อเนื่อง เป็นแหล่งจ้ำงงำนที่ส ำคัญ ดูจำก สัดส่วนของผลตอบแทนส่วนที่เป็นก ำไรบริษัทและ ภำษีที่ขยำยตัวต่อเนื่อง และ สาม มีภาคเกษตรและ ภาคท่องเที่ยวที่มีศักยภาพ ภำคเกษตรเป็นฐำน ทรัพยำกรที่สำมำรถผลิตอำหำรหล่อเลี้ยงคนใน ประเทศและยังส่งไปขำยต่ำงประเทศสร้ำงรำยได้เข้ำ ประเทศด้วย แม้ว่ำสัดส่วนรำยได้จะต่ ำกว่ำเมื่อเทียบ กับรำยได้อื่น แต่ก็ยังเติบโตได้แบบพอเพียงและ ต่อเนื่อง สัดส่วนรำยได้ของแรงงำนในภำคกำรผลิตมี แนวโน้มลดลง ขณะที่สัดส่วนรำยได้ของแรงงำนใน ภ ำคบ ริก ำ รเติบโตต่อเนื่อง แสด งให้เห็นถึ ง โครงสร้างเศรษฐกิจที่พึ่งพาภาคบริการเป็นแรง ขับเคลื่อนมากขึ้น โดยเฉพาะภาคท่องเที่ยวที่มี ศักยภาพเป็นแหล่งจ้างงานที่ส าคัญทั้งทางตรงและ ทางอ้อม กับดักรายได้ปานกลางและความท้าทาย ด้านคนและเทคโนโลยี เป็นที่รู้กันว่ำ เศรษฐกิจไทยก ำลังเผชิญกับกำร ติดอยู่ใน “กับดักรายได้ปานกลาง” ไม่สามารถก้าว ข้ามไปสู่การเป็นประเทศที่พัฒนาแล้วได้ถ้ำเรำ สังเครำะห์จำกมุมมองด้ำนปัจจัยกำรผลิต จะเห็น ความท้าทายด้านโคร งสร้า งทั้งด้านคนและ เทคโนโลยีใน 3 ด้ำนหลัก ดังนี้ หนึ่งคือด้านคน ก ำลังแรงงำนส่วนใหญ่ของประเทศสูงวัยและมีทักษะ พื้นฐำน ในระยะเวลำอันใกล้เรำจะเผชิญกับจ ำนวน คนท ำงำนที่น้อยลงจำกกำรเข้ำสู่สังคมสูงอำยุเต็ม รูปแบบ ท ำงำนในสำยกำรผลิต กว่ำร้อยละ 70 มี กำรศึกษำระดับมัธยมและต่ ำกว่ำ คงไม่ต้องสงสัยว่ำ ท ำไมรำยได้ในภำพรวมของประเทศถึงเติบโตช้ำ ส่วนหนึ่งมำจำกแรงงำนกลุ่มนี้มีรำยได้แทบไม่โตเลย หำกเปรียบเทียบรำยได้เมื่อเริ่มเข้ำท ำงำนกับรำยได้ เมื่อเกษียณอำยุ ขณะที่แรงงำนที่ใช้ทักษะเฉพำะ เช่น ผู้จัดกำร อำชีพด้ำนวิศวกรรมเครื่องกล ผู้บริหำร/ผู้จัดกำรอสังหำริมทรัพย์ นักวิเครำะห์ กำรเงินและเจ้ำหน้ำที่สินเชื่อ สัดส่วนดังกล่ำว คิด เป็น 3 เท่ำ ไทยยังขำดแคลนบุคลำกรที่มีควำมรู้ ควำมช ำนำญ และทักษะทำงวิทยำศำสตร์และ เทคโนโลยี ที่จ ำเป็นต่อก ำรท ำง ำนและส ร้ ำง นวัตกรรมในโลกยุคใหม่ที่ต้องพึ่งพำกำรเติบโตด้วย ควำมรู้และนวัตกรรม นอกจากนี้ ไทยมีแรงงานนอกระบบขนาด ใหญ่ เกือบครึ่งหนึ่งของก าลังแรงงานทั้งหมด 39 ล้านคน ซึ่งคือผู้ประกอบอาชีพอิสระและแรงงานที่ ไม่มีนายจ้างแน่นอน ที่ไม่ได้รับควำมคุ้มครองและ หลักประกันทำงสังคม และยังมีผลิตภำพและรำยได้ ต่ ำก ว่ ำแ รงง ำนที่ท ำง ำนใน ระบบ ซึ่งถือ ว่ ำมี ลักษณะเฉพำะแตกต่ำงจำกตลำดแรงงำนของ ประเทศที่พัฒนำแล้ว ในระยะหลัง เรำเห็นแนวโน้ม ของค่ำตอบแทนของแรงงำนกลุ่มนี้เติบโตชะลอลง ถึงแม้ว่ำเรำจะมีบริษัท Start-up ใหม่ๆ เกิดขึ้น แต่ แรงงำนนอกระบบส่วนใหญ่อยู่ในภำคเกษตรและ กำรค้ำปลีกขนำดเล็ก ซึ่งไม่ได้ใช้ทุนและเทคโนโลยีใน กำรประกอบกำรมำกนัก ท ำให้มีผลิตภำพและรำยได้ ที่ค่อนข้ำงต่ ำ รวมทั้งยังมีควำมไม่แน่นอนสูง สอง คือด้านทุนและเทคโนโลยี ผู้ผลิตส่วน ใหญ่ยังใช้เทคโนโลยีกำรผลิตขั้นกลำง พึ่งพำควำม ได้เปรียบในกำรแข่งขันจำกกำรใช้แรงงำนค่ำแรงต่ ำ เป็นหลัก จำกกรำฟ ถ้ำเรำจะดูว่ำเศรษฐกิจไทยใช้ ปัจจัยทุนมำกน้อยเพียงไรอำจดูได้จำกค่าเสื่อมราคา ของทุน (Depreciation) ที่เพิ่มขึ้นต่อเนื่อง ล่ำสุด สูงถึงปีละ 2.2 ล้ำนล้ำนบำท หรือคิดเป็นหนึ่งในหก ของ GDP สะท้อนว่ำเครื่องจักรได้ถูกใช้งำนอย่ำง หนักในกำรผลิต รวมทั้งกำรสึกหรอหรือเสื่อมสภำพ ด้วยเหตุผลต่ำงๆ ท ำให้เรำต้องกลับมำคิดว่ำอำจเป็น สัญญ ำณว่ ำถึงจุดที่เ ร ำต้องลงทุนเพิ่มเปลี่ยน เครื่องจักรและเทคโนโลยีกำรผลิตแล้ว และ สาม คือ ด้านการกระจุกตัว กำรลงทุนส่วนใหญ่กระจุกตัวไป ในภำคบริกำรโดยเฉพำะสำขำโทรคมนำคม และมี ส่วนน้อยไปยังภำคบริกำรอื่นๆ ซึ่งจริงๆ กำรลงทุนใน ภำคบริกำรใช้เงินน้อยกว่ำ และเรำเห็นกำรกระจุกตัว ของกำรลงทุน R&D ของบริษัทไทยชั้นน ำ ซึ่งส่วน ใหญ่เป็นรูปแบบน ำเข้ำจำกต่ำงประเทศ โดยติดกลุ่ม ที่มีค่ำใช้จ่ำย R&D สูงสุด 184 บริษัททั่วโลกด้วย (The Global Innovation 1000) แสดงถึงควำม ตื่นตัวในกำรใช้วิทยำศำสตร์เทคโนโลยีและนวัตกรรม ในกำรผลิตมำกขึ้น แต่ยังไม่กระจำยไปยังทุกกลุ่มนัก 3 22 November 2016 บทวิเคราะห์ทางเศรษฐกิจ เปลี่ยนผ่านเพื่อโตอย่างทั่วถึงและยั่งยืน ด้วยผลิตภาพและนวัตกรรม จำกจุดแข็งและควำมท้ำทำยที่กล่ำวไปแล้ว ข้ำงต้น ท ำอย่ำงไรเรำจึงจะสำมำรถยกระดับ ศักยภำพเศรษฐกิจไทยเพื่อเติบโตกระจำยประโยชน์ ในสังคมอย่ำงทั่วถึงและยั่งยืนได้มำถึงจุดเปลี่ยนนี้ ถือว่ำคนไทยเศรษฐกิจไทยยังมีควำมหวัง หำกพวก เรำทุกภำคส่วนของเศรษฐกิจร่วมมือกันท ำตำม แนวทำงที่องค์พระบำทสมเด็จพระเจ้ำอยู่หัวที่ท่ำนได้ ปูแนวทำงไว้ให้พวกเรำแล้ว ซึ่งหำกเรำถอดรหัสพระ รำชด ำรัสของพระองค์จะได้ว่ำ งำนพัฒนำประเทศ ต้องท ำตำมล ำดับขั้น ต้องสร้ำงพื้นฐำนให้ประชำชน ส่วนใหญ่เข้มแข็ง (พัฒนาคน) ใช้วิธีกำรและอุปกรณ์ ที่ประหยัดแต่ถูกต้องตำมหลักวิชำ (นวัตกรรมและ เทคโนโลยี) เมื่อปฏิบัติส ำเร็จจึงยกระดับฐำนะ เศรษฐกิจขั้นที่สูงขึ้นโดยล ำดับต่อไป (ยกระดับ ศักยภาพ) แนวโยบายด้านพัฒนาคน ก าลังแรงงานเดิม ต้องท ำงำนด้วยควำมตั้งใจมีผลิตภำพสูง สำมำรถ วิเครำะห์แก้ไขปัญหำ เรียนรู้อย่ำงต่อเนื่อง มีวินัย และคุณธรรม รวมทั้งมีควำมรับผิดชอบต่อส่วนร่วม โดยส่งเสริมให้มีกำรฝึกอบรมพัฒนำทักษะที่บริษัท ต้องกำรและทักษะใหม่ๆ ที่จ ำเป็น ส าหรับการ เตรียมแรงงานในอนาคต ระบบกำรศึกษำของไทย ควรปรับเปลี่ยนให้ตอบรับให้ทันกับควำมต้องกำร ตลำดแรงงำนที่เปลี่ยนแปลงไป สร้ำงคนที่สำมำรถ เรียนรู้และปรับตัวได้ในโลกไร้พรมแดนที่กำรเข้ำถึง ควำมรู้มีข้อจ ำกัดน้อยลง ในส่วนของแรงงานนอกระบบซึ่งถือว่ำมี ควำมยืดหยุ่นค่อนข้ำงมำกอยู่แล้ว ควรสร้ำงรูปแบบ เพื่อเพิ่มผลิตภำพแรงงำนนอกระบบที่หลำกหลำยให้ ตลำดแรงงำนนอกระบบท ำหน้ำที่ช่วยพยุงและดูดซับ แรงงำนในช่วงที่เศรษฐกิจชะลอตัว เป็นตลำดแรงงำน ที่มีอิสระทำงเลือกที่มีศักยภำพ เป็นเศรษฐกิจฐำนรำก และเป็นธุรกิจ Start-up ที่เข้มแข็ง เช่น ผู้ที่เกี่ยวข้อง ค ว ร จั ด ตั้ง ศูน ย์ One Stop Service ให้ ค ว ำ ม รู้ เทคโนโลยี เงินทุน รวมถึงสร้ำงเครือข่ำยส ำหรับ แรงงำนที่ต้องกำรประกอบอำชีพอิสระ รวมทั้งธุรกิจ SME เพื่อกระจำยประโยชน์และโอกำสให้ทั่วถึง ด้าน การพัฒนาทุน เรำควรส่งเสริมกลไกควำมร่วมมือ กำรใช้ประโยชน์ขององค์ควำมรู้ และเชื่อมต่อ งำนวิจัยในสถำบันกำรศึกษำสู่งำนเชิงพำณิชย์ให้มำก ขึ้น เพื่อสร้ำงควำมสำมำรถในกำรแข่งขันกระจำยไป ในทุกภำคส่วนเศรษฐกิจ โดยไม่ทิ้งกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งไว้ ข้ำงหลัง โดยเน้น Sector ที่มีกำรจ้ำงงำนสูง หำกทุกฝ่ำยทั้งรัฐ เอกชน และเรำทุกคน ช่วยกัน เชื่อมั่นได้ว่ำวันหนึ่งจะสำมำรถน ำพำ ประเทศก้ำวข้ำมยกระดับฐำนะเศรษฐกิจไปในขั้นที่ สูงขึ้น เดินตามรอยพ่อหลวงที่ว่า “การด ารงรักษา ชาติประเทศนั้น มิใช่หน้าที่ของบุคคลผู้ใดหมู่ใด โดยเฉพาะ หากแต่เป็นหน้าที่ของทุกๆ ฝ่าย ทุกๆ คน ที่จะต้องร่วมมือกระท าพร้อมกันไปโดยสอดคล้อง เกื้อกูลกัน” บทความนี้เป็นข้อคิดเห็นส่วนบุคคล จึงไม่จ าเป็นต้อง สอดคล้องกับความเห็นของธนาคารแห่งประเทศไทย